یاد پدر

به بهانه دهمین اجلاس سران اکو در تهران!!

اکو در یک نگاه

سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در آغاز سازمان سه جانبه‌ای بود که ایران، پاکستان و ترکیه بنیانگذاران آن بودند. این سازمان احیا شده سازمان همکاری منطقه‌ای برای عمران (آر.سی‌.دی) بود.


 تهران هفته آینده میزبان هجدهمین اجلاس شورای وزیران اکو و دهمین اجلاس سران این سازمان است. 17 و 18 اسفندماه مقامات ارشد اکو، 19 اسفند هجدهمین اجلاس شورای وزیران و 21 اسفند نیز دهمین اجلاس سران در تهران برگزار می‌شود و مقامات ارشد مسائلی از قبیل آخرین وضعیت موافقتنامه‌های اکو، تاسیس چندین موسسه وابسته به اکو و ... را مورد بررسی قرار می‌دهند.
در این رابطه حسن قشقاوی سخنگوی وزارت خارجه کشورمان دیروز در نشست هفتگی با خبرنگاران، گفت: اتصال برق کشورهای اکو، بازسازی افغانستان، مبارزه با مواد مخدر، برنامه 10 ساله عمل اکو در مورد حمل و نقل و ... در دستور کار این اجلاس است.
سخنگوی وزارت خارجه افزود: در اجلاس تهران قرار است رابطه سازمان اکو با سازمان‌های بین‌المللی و منطقه‌ای دیگر همچون اتحادیه اروپا، آسه‌آن، سازمان ملل، اسکاپ و ... مورد بررسی قرار گیرد. در اجلاس سران با حضور روسای جمهور و نخست‌وزیران کشورهای عضو، چشم‌انداز آینده همکاری‌های این سازمان در پرتو تحولات جهانی ترسیم می‌شود.
در زیر اشاره‌ای هر چند کوتاه به سابقه و نحوه فعالیت این سازمان شده که می‌خوانید.
الف) سابقه
سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در آغاز سازمان سه جانبه‌ای بود که ایران، پاکستان و ترکیه بنیانگذاران آن بودند. در واقع این سازمان احیا شده سازمان همکاری منطقه‌ای برای عمران (آر.سی‌.دی) بود، که در سال 1343 تشکیل شد.
سه کشور بنیانگذار (آر.سی‌.دی) از نظر توسعه اقتصادی کم و بیش در سطح متوازنی قرار داشتند و هر سه در شمار کشورهای بلوک غرب محسوب می‌شدند. سران سه کشور در تیرماه سال 1343/ 1964 در استانبول بر همکاری منطقه‌ای به عنوان عامل رشد و توسعه ملی و تامین صلح، آرامش و ثبات، تاکید کردند و ارتباطات تاریخی و فرهنگی ملت‌های خود را سبب تحکیم این همکاری دانستند.
پیمان ازمیر که بیان‌کننده اهداف و انگیزه‌های اساسی بنیانگذاران سازمان همکاری عمران منطقه‌ای بود، در اسفند‌ماه 1355 (1977) به تصویب رهبران سه کشور رسید. در پیمان یاد شده، توسعه همکاری منطقه‌ای با توجه به پیوندهای فرهنگی و تاریخی سه کشور مورد تاکید قرار گرفت.

دولت‌های عضو آر.سی‌.دی گسترش بازرگانی در بین خود، توسعه شرایط مساعد در هر یک از کشورهای عضو برای رشد پایدار اقتصادی و تحکیم علائق و پیوندهای فرهنگی و اجتماعی و کمک به رشد و توسعه تجارت منطقه‌ای را از اهداف اساسی خود دانستند.
از آنجا که این سازمان بر پایه سازمان سنتو شکل گرفته بود، اساساً شاکله آن عمدتاً از ماهیتی سیاسی برخوردار بود تا ماهیت اقتصادی و لذا در عمل به دلیل جهت‌گیری‌های سیاسی هر یک از کشورها، که عمدتاً بر اساس منافع خاص خود حرکت می‌کردند، نتوانست به اهداف اعلام شده دست یابد.
پیروزی انقلاب اسلامی ایران یکی از عوامل سستی در روند فعالیت سازمان همکاری عمران منطقه‌ای (آر.سی‌.دی) بود. پس از سال 1357 فعالیت این سازمان به حالت تعلیق درآمد و در سال 1358 منحل شد. ولی پس از پنج سال، بر اساس سیاست‌ گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و توسعه همکاری بین کشورهای همجوار و با توجه به جنگ تحمیلی و محاصره اقتصادی جمهوری اسلامی ایران، توسعه همکاری‌های منطقه‌ای بر پایه اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در اولویت قرار گرفت و مجدداً سازمان آر.سی.‌دی تحت عنوان سازمان همکاری اقتصادی، فعالیت خود را از 9 بهمن 1363 آغاز کرد. لکن تا خردادماه 1369 که پروتکل اصلاحی عهدنامه ازمیر در اجلاس ویژه اسلام آباد به امضای وزرای سه کشور رسید، عملاً فعالیتی نداشت.
با فروپاشی نظام کمونیستی و استقلال جمهوری‌های شوروی، زمینه مناسب برای تغییرات گسترده در ابعاد منطقه‌ای و بین‌المللی فراهم شد. هر یک از جمهوری‌های تازه استقلال یافته برای استقرار حاکمیت سیاسی و حفظ موقعیت جدید خود فعالیت‌هایی را آغاز کردند و در کنار ایجاد توسعه روابط دو جانبه، ورود به گروه‌بندی‌های جدیدی که بعضاً بر اساس علائق سیاسی - اقتصادی و همچنین هویت فرهنگی، موقعیت جغرافیایی و شرایط حاکم منطقه‌ای و بین‌المللی شکل می‌گرفت را مد نظر قرار دادند.
لذا کشورهای مذکور علاقه‌مند به شرکت در سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو) شدند و متعاقب آن بر اساس تصویب شورای وزیران در سال 1371 (1992) پنج کشور آسیای مرکزی به همراه آذربایجان و افغانستان به اکو پیوستند و بدین‌ترتیب اکو به یک سازمان منطقه‌ای با 10 عضو تبدیل شد. در حال حاضر کشورهای جمهوری اسلامی ایران، ترکیه، پاکستان، افغانستان، آذربایجان، تاجیکستان، ترکمنستان، قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان عضو این سازمان هستند.
ب) تشکیلات سازمان همکاری‌ اقتصادی (اکو)
بر اساس توافق‌های به عمل آمده در پیمان ازمیر، ارکان زیر وظایف محول شده به سازمان همکاری اقتصادی را انجام خواهند داد.
* نشست سران
در این نشست توصیه‌های لازم و مفید از سوی بالاترین سطوح رهبری کشورهای عضو به سازمان همکاری اقتصادی به عمل می‌آید. این نشست تاکید و تصدیق مجددی بر اهداف و برنامه‌های سازمان همکاری‌ اقتصادی می‌باشد. زمان و مکان برگزاری نشست سران هر دو سال یک بار و تابع پیشنهاد و آمادگی کشورهای عضو جهت میزبانی اجلاس است.
اولین اجلاس سران در تاریخ 28 و 29 بهمن ماه سال 1370 در تهران برگزار شد و تاکنون هشت اجلاس دیگر به ترتیب در شهرهای استانبول (ترکیه)، اسلام آباد (پاکستان)، عشق‌آباد (ترکمنستان)، آلماتی (قزاقستان)، تهران (ایران)، استانبول (ترکیه)، دوشنبه (تاجیکستان) و باکو (آذربایجان) تشکیل شده است.

* شورای وزیران COUNCIL OF MINISTER- COM
شورای وزیران رکن اصلی و تعیین‌کننده سیاست‌ها و تصمیمات اکو می‌باشد. این شورا مرکب از وزرای امور خارجه کشورهای عضو و یا نمایندگان دیگری با مقام وزارت از کشورهای عضو می‌باشد.
شورای وزیران سالانه تشکیل جلسه داده و محل اجلاس می‌تواند متناوباً در هر یک از کشورهای عضو باشد. تاکنون 17 اجلاس شورای وزیران برگزار شده است.

* شورای نمایندگان دائم (COUNCIL of PERMANENT REPRESENTATIVES (CPR
این شورا متشکل از مدیرکل مربوطه وزارت امور خارجه وروسای نمایندگان سیاسی دولت‌های عضو در تهران می‌باشد. در واقع این شورا بازوی اجرایی شورای وزیران بوده و جز در مواقع تشکیل جلسه شورای وزیران، جانشین دائمی وزیران و از طرف آنها مسئول اجرای سیاست‌ها و تنظیم امور می‌باشد. این شورا به دفعات و هر زمان که لازم باشد، در تهران تشکیل جلسه می‌دهد. ریاست این شورا هر شش ماه با یکی از دولت‌های عضو است. تاکنون 142 اجلاس شورای نمایندگان دائم تشکیل شده است.
* شورای برنامه‌ریزی منطقه‌ای REGIONAL PLANNING COUNCIL- RPC
این شورا مرکب از روسای سازمان‌های برنامه و بودجه دولت‌های عضو و یا نمایندگان آنها با همان اختیارات می‌باشد. این شورا به منظور بررسی برنامه‌های اجرا شده از سوی سازمان و تحقق اهداف تعیین شده، حداقل سالی یک بار تشکیل جلسه می‌دهد. نتیجه این جلسه به صورت گزارشی از گذشته و ارزیابی عملکردها، تسلیم شورای وزیران می‌شود تا تصمیم‌گیری مناسب به عمل آید. تاکنون 19 اجلاس شورای برنامه‌ریزی منطقه‌ای تشکیل شده است.
* نشست‌های مقدماتی فنی و تخصصی
به منظور بررسی موضوعات گوناگون کمیته‌هایی تشکیل شده و گزارش آنها جهت ملاحظه به شورای برنامه‌ریزی منطقه‌ای ارائه می‌شود. در این خصوص هفت نشست مقدماتی در رشته‌های ذیل تشکیل می‌شوند.
حمل و نقل و ارتباطات، کشاورزی و صنعت، تجارت و سرمایه‌گذاری، انرژی، محیط زیست و معدن، مدیریت توسعه پایدار و منابع انسانی، تحقیقات اقتصادی و آمار و امور بین‌الملل.
* دبیرخانه و دبیرکل سازمان همکاری اقتصادی (اکو)
مقر دبیرخانه سازمان همکاری اقتصادی (اکو) در تهران است. در راس دبیرخانه یک دبیرکل قرار دارد که توسط دو معاون و شش مدیر، 3 دستیار مدیر، تعدادی کارشناس و پرسنل پشتیبانی مساعدت می‌شود. تعداد فعلی کارمندان دبیرخانه نزدیک به 60 نفر است که 35 درصد آنها در رده‌های مختلف از اتباع جمهوری اسلامی ایران هستند.
دبیرکل براساس معرفی یک دولت عضو توسط شورای وزیران منصوب می‌شود و مدت تصدی او چهار سال می‌باشد. در حال حاضر دبیر کل از کشور پاکستان می‌باشد ولی دبیرکل بعدی از بین کشورهای عضو براساس حروف الفبا انتخاب خواهد شد.
دبیرخانه جهت مخارج و هزینه‌های خود تابع یک بودجه مرکزی بوده و کارکنان آن کارمندان بین‌المللی تمام وقت محسوب می‌شوند. انتصاب مدیران و کارکنان دبیرخانه براساس میزان و سهم هر یک از کشورهای عضو می‌باشد، وظایف دبیرخانه از این قرار است:
- تهیه طرح و تنظیم برنامه فعالیت‌ها به منظور تسلیم به دولت‌های عضو
- حفظ تماس با حکومت دولت‌های عضو از طریق مجاری مقتضی به منظور پیگیری پیشرفت اجرای تصمیمات شورای وزیران و امور و موضوعات مرتبط با سازمان
- اقدام به عنوان مقام اطلاعاتی در خصوص فعالیت‌های اکو
- اقدام به عنوان مقام تمرکز بخش در مورد تمامی مسائل و موضوعات مربوط به اکو
- تهیه دقیق گزارش سالانه در مورد فعالیت‌های اکو
- حفظ تماس مستمر و نزدیک با موسسات و سازمان‌های تخصصی اکو
- ارتباط با مجامع بین‌المللی و سازمان‌های منطقه‌ای که اهداف مشابه با اکو دارند
- تامین تسهیلات اداری و اسنادی و تهیه پیش‌‌نویس‌ها و گزارش‌ها و اعلامیه‌های شوراها و کمیته‌ها و سایر ارکان
- حفظ اسناد و مصالعات و گزارش‌های اکو
- سایر امور محوله از سوی شورای وزیران

* موسسات منطقه‌ای و کارگزاری‌های تخصصی اکو
جهت همکاری در زمینه‌های خاص، سازمان‌ها و موسسات منطقه‌ای و کارگزاری‌های تخصصی ایجاد شده‌اند که تعداد و ماهیت آنها می‌تواند از سوی شورای وزیران تغییر یابد. این موسسات و کارگزاری‌ها عبارتند از:
- دانشکده بیمه اکو
- اتاق بازرگانی و صنایع اکو
- شرکت بیمه اتکایی اکو
- بانک توسعه و تجارت اکو
- کشتیرانی اکو
- بنیاد علمی اکو
- موسسه فرهنگی اکو
- موسسه آموزشی عالی اکو

ج) اسناد پایه سازمان همکاری اقتصادی (اکو)
اسناد ذیل مبنای کار سازمان همکاری اقتصادی (اکو) می‌باشد.

* عهدنامه ازمیر Treaty of Izmir، منشور سازمان
این عهدنامه به عنوان سند بنیادین و موافقتنامه پایه‌ای سازمان همکاری اقتصادی (اکو) محسوب می‌شود. عهدنامه ازمیر در سال 1977 میلادی توسط سه کشور ایران، ترکیه و پاکستان امضا شد.(این عهدنامه تاکنون سه بار اصلاح شده است. اصلاح اول 1990، اصلاح دوم 1992 و اصلاح سوم در سال 1996 با نام عهدنامه جدید در چهارمین اجلاس سران اکو)
نهایتاً در چهاردهم سپتامبر سال 1996، عهدنامه ازمیر جدید در شهر ازمیر ترکیه توسط هشت کشور عضو (کلیه اعضا به جز افغانستان و ازبکستان) به امضا رسید و از بیست و چهارم سپتامبر سال 2002 به اجرا گذارده شد.
سایر اسناد پایه اکو عبارتند از:
سند چشم‌انداز ECO Vision 2015
استراتژی همکاری اقتصادی Economic Cooperation Strategy
روش اجرایی پروژه‌ها Functional Methodology
آیین‌نامه اجرایی Rules of Procedures
مقررات مالی Financial Regulations
مقررات پرسنلی Staff Regulations

توسعه اقتصادی و اجتماعی هدف اصلی اکو می‌باشد به همین منظور علاوه بر عهدنامه ازمیر که اساس، اصول و اهداف همکاری در اکو را تعیین می‌کند، کشورهای عضو در سال‌های اولیه گسترش اعضای اکو، سه طرح اجرایی عمده را به تصویب رساند، که عبارتند از: طرح عمل کویته، بیانیه استانبول و طرح کلی آلماتی.
نهایتاً مفاد این طرح‌ها در قالب دو سند، استراتژی همکاری اقتصادی و چشم‌انداز 2015 مورد تایید و تاکید قرار گرفتند.

د) موافقتنامه‌های سازمان همکاری اقتصادی (اکو )
در راستای تحقق اهداف تعیین شده، مهم‌ترین اقداماتی که سازمان همکاری اقتصادی انجام داده است را می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد:

* موافقتنامه ترانزیت تجاری TTA
این موافقتنامه در پانزدهم مارس 1995 در اسلام‌آباد پاکستان توسط هشت کشور عضو (کلیه اعضا به جز افغانستان و ازبکستان) به امضا رسید و سپس از سوی مقامات امضا‌کننده تایید و تصویب شد.
بر اساس بند ب ماده 14 موافقتنامه 60 روز پس از تودیع سند تصویب شده موافقتنامه توسط سه کشور عضو، نزد دبیرخانه اکو، موافقتنامه می‌بایستی اجرایی می‌شد. ولی در نشست گروه کارشناسان ارشد در سپتامبر 2003 در شهر استانبول ترکیه، با توجه به تناقض موجود بین موافقتنامه ترانزیت تجاری TTA و موافقتنامه چارچوب ترانزیت تجاری TTFA تصمیم گرفته شد که موافقتنامه چارچوب ترانزیت تجاری که نسبت به موافقتنامه تجاری متاخرتر بود اجرایی شود و لذا موافقتنامه ترانزیت تجاری از دور خارج شد.

موافقتنامه در ارتباط با رعایت شئون نمایندگان ملی سازمان‌ همکاری اقتصادی (اکو) و کارکنان بین‌المللی سازمان
این موافقتنامه در چهاردهم سپتامبر سال 1996 توسط کلیه اعضای به امضا رسید و سپس به تایید و تصویب مقامات چهار کشور ترکیه، تاجیکستان، قزاقستان و جمهوری اسلامی ایران نیز رسید.
زمانی این موافقتنامه کاملاً اجرایی خواهد شد که به تایید و تصویب مقامات دو سوم کشورهای عضو رسیده باشد.

* موافقتنامه تسهیلات صدور روادید تجاری جهت کشورهای عضو
این موافقتنامه در پانزدهم مارس سال 1995 در شهر اسلام‌آباد پاکستان به امضای نمایندگان هفت کشور عضو (کلیه اعضا به جز قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان) رسید. سپس با تایید و تصویب مقامات پنج کشور عضو (افغانستان، جمهوری اسلامی ایران، قزاقستان، پاکستان و ترکیه) از سال 2002 اجرایی شد.
این موافقتنامه در سال 2002 بر اساس ماده 8 موافقتنامه که اجرای آن را شصت روز پس از تودیع سند تصویب شده موافقتنامه توسط سه کشور عضو، نزد دبیرخانه اکو در نظر گرفته، اجرایی شد. با این حال، مشکلاتی چون نبود سیاست‌های صدور روادید در برخی از کشورهای عضو، مانع از اجرای موثر موافقتنامه شده است.
متعاقبا، طی نشست گروه کاری که توسط دبیرخانه اکو در تاریخ‌های 18و 19 آگوست 2008 در دبیرخانه اکو تدارک دیده شد. پیش‌نویس «پروتکل متمم جهت تسهیل سازی برنامه روادید جهت تجار و رانندگان ترانزیت کشورهای عضو اکو» و طرح عمل مربوطه تدوین شد که این پیش‌نویس در یکصد و چهل و یکمین نشست شورای نمایندگان دائم اکو طرح و مقرر شد، جهت تصویب نهایی در هجدهمین اجلاس شورای وزیران اکو مطرح شود.

* موافقتنامه تاسیس بانک تجارت وتوسعه TDB
این موافقتنامه در پانزدهم مارس سال 1995 به امضای نمایندگان سه کشور ایران، پاکستان و ترکیه رسید و سپس با تصویب و تایید آن از سوی مقامات سه کشور امضا‌کنندگان از سوم اوت سال 2005 اجرایی شد.
بر اساس ماده 44 موافقتنامه ، پس از تایید سه سهامدار بانک، موافقتنامه از سال 2008 کاملا اجرایی شده است.

* منشور موسسه فرهنگی اکو
این منشور در 15 مارس سال 1995 از سوی نمایندگان هشت کشور عضو (کلیه اعضا به جز قرقیزستان و ازبکستان) به امضا رسید. سپس بلافاصله پس از تایید و تصویب آن از سوی مقامات چهار کشور عضو (افغانستان، ایران، پاکستان، و تاجیکستان) به اجرا گذاشته شد.
فعالیت موسسه مطابق ماده 8 منشور که می‌گوید به دنبال تصویب منشور توسط شورای وزرای اکو، منشور موسسه برای هر کشوری که آن را مطابق مقررات ملی خود به تصویب رساند، قابلیت اجرایی خواهد داشت، به مرحله اجرا درآمد.
اصلاحات منشور در دهمین نشست شورای وزیران اکو که در تاریخ هشتم ژوئن سال 2000 در تهران برگزار شد به تصویب رسیدند.

* منشور بنیاد علمی اکو
این منشور در پانزدهم مارس سال 1995 در شهر اسلام آباد پاکستان از سوی نمایندگان کلیه کشورهای عضو به امضا رسید. سپس با تصویب و تایید پنج کشور عضو (آذربایجان، ‌ایران، پاکستان، تاجیکستان و ترکمنستان) به طور خودکار به مرحله اجرا درآمد.
منشور به تایید و تصویب مقامات کلیه کشورهای امضا کننده رسیده است. با این حال اصلاحاتی از سوی آذربایجان، ایران، تاجیکستان و ترکیه پیشنهاد شده که این اصلاحات جهت اعلام نظر در ژوئیه 2004، در اختیار کلیه کشورهای عضو قرار گرفته است. اسناد در تاریخ‌های سوم و چهارم سپتامبر 2007 در نشست کارشناسان اسلام‌آباد تایید شد.

موافقتنامه فیمابین جمهوری اسلامی ایران و دبیرخانه اکو در خصوص حقوق، امتیازات و مصونیت‌های مترتب بر دبیرخانه اکو
این موافقتنامه در چهاردهم می سال 1996 توسط ولایتی به نمایندگی از سوی جمهوری اسلامی ایران و «شمشاد احمد» به نمایندگی از سوی اکو به امضای ایران و اکو رسید و سپس از سال 1997 اجرایی شد.

* منشور موسسه آموزشی اکو
این منشور در نهم می سال 1998 در شهر آلماتی از سوی کلیه نمایندگان کشورهای عضو به استثنای ترکمنستان و ازبکستان به امضا رسید. این منشور از سوی مقامات پنج کشور ایران، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکیه تایید و تصویب شده ولی تاکنون به مرحله اجرا در نیامده است.
از نقطه نظر قانونی و بر اساس ماده 8 منشور،‌ پیش‌بینی شده که با تصویب سه کشور و تسلیم منشور به دولت مجری، علی‌الاصول می‌بایستی منشور به مرحله اجرا درمی‌آمد که این چنین نشد.
مقر موسسه آموزشی اکو شهر آنکارا ترکیه می‌باشد و انتظار می‌رود که موسسه به زودی فعالیت خود را آغاز کند.

* موافقتنامه چارچوب حمل و نقل ترانزیت TTFA
این موافقتنامه در نهم ماه می ‌سال 1998 در شهر آلماتی از سوی کلیه نمایندگان کشورهای عضو به جز ازبکستان به امضا رسید. موافقتنامه در تاریخ نوزدهم می سال 2006 پس از تایید و تصویب هشت کشور امضا کننده (ترکمنستان تاکنون آن را تایید نکرده) به مرحله اجرا درآمده است.
پس از اجرای موافقتنامه، اولین نشست شورای هماهنگی حمل و نقل و ترانزیت TTCC که مسئولیت اجرا و هماهنگی کلیه امور مربوط به حمل و نقل ترانزیت را عهده‌دار است در ماه سپتامبر 2006 در شهر باکو آذربایجان برگزار شد. نشست دوم TTCC نیز مجدداً در ماه سپتامبر سال 2007 در شهر باکو و سومین نشست در دسامبر 2008 در شهر تهران برگزار شده است.
نویسنده:میثم منتظری

+   میثم منتظری ; ۳:۱٥ ‎ب.ظ ; ۱۳۸٧/۱٢/۱٤

design by macromediax ; Powered by PersianBlog.ir